Üsküdar Üniversitesi Sosyoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ebulfez Süleymanlı, yapay zekanın bilgiye erişimin ötesine geçerek insanın yorumlama, muhakeme ve karar verme süreçlerine doğrudan müdahil olduğunu vurguladı. Süleymanlı, yapay zekayı bir "teslimiyet aracı" yerine "düşünce ortağı" haline getirecek kritik soru kalıplarını ve bilişsel özerkliği koruma yollarını anlattı.
YAPAY ZEKA İLE DÜŞÜNME BECERİMİZ ZAYIFLIYOR MU? "YAPAY ZEKAYA 'BENİM DÜŞÜNCEME İTİRAZ ET' DENİLMELİ"
Teknolojik dönüşümler tarih boyunca insanın bilgiyle ve dünyayla kurduğu ilişkiyi kökten değiştirdi. Matbaa bilgiyi yaygınlaştırdı, makineler kol gücünü hafifletti, internet ise bilgiye erişimi hızlandırdı. Ancak Üsküdar Üniversitesi Sosyoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ebulfez Süleymanlı’ya göre yapay zeka çok daha farklı ve kritik bir eşiği temsil ediyor. Çünkü bu kez teknoloji yalnızca bilgi sunmuyor; insanın yorumlama, karşılaştırma, yazma, muhakeme etme ve karar verme süreçlerine doğrudan müdahil oluyor.
Cemil Meriç’in “Düşünmek savaşmaktır” sözünü hatırlatan Prof. Dr. Süleymanlı, yapay zeka çağında bağımsız düşünme, öğrenme ve karar verme kapasitemizin karşı karşıya olduğu riskleri değerlendirdi.
"Bilgiye Hızlı Ulaşmak, Daha İyi Düşünmek Anlamına Gelmez"
Saniyeler içinde metin yazabilen, kitap özetleyebilen ve argüman üretebilen sistemlerin varlığına dikkat çeken Süleymanlı, asıl sorunun teknolojinin kapasitesi değil, insanın kendi zihinsel yükümlülüklerini teknolojiye devretme sınırı olduğunu belirtti.
Özellikle genç kuşaklarda sorgulama ve problem çözme becerilerinin gelişmeden zayıflama riski taşıdığını vurgulayan Prof. Dr. Süleymanlı, öğrenme sürecinin özüne ilişkin şunları söyledi:
“Bilgiye daha hızlı ulaşmak, daha iyi düşünmek anlamına gelmez. Çünkü öğrenme yalnızca doğru cevabı bulmak değildir. Öğrenme; aramak, yanılmak, karşılaştırmak, şüphe etmek ve yeniden düşünmektir.”
Bilişsel Bağımlılık Riski ve "Flynn Etkisi" Tartışması
Tarihçi Yuval Noah Harari’nin yapay zekanın karar süreçlerine katılan bağımsız bir "aktör" haline gelmesine yönelik uyarılarına da atıfta bulunan Süleymanlı, düşünme ve karar verme yetkisinin teknolojiye bırakılmasının "bilişsel bağımlılık" yarattığını ifade etti.
Bazı araştırmalarda kuşaklar arası IQ yükselişinin (Flynn etkisi) durduğu veya tersine döndüğüne ilişkin bulguları değerlendiren Süleymanlı, bu durumu tek başına yapay zekaya bağlamanın doğru olmadığını, zira bu eğilimin üretken yapay zekadan önce başladığını aktardı. Ancak sosyal medya, ekran süresi ve hazır cevaba zahmetsiz ulaşma alışkanlığının mevcut bilişsel zayıflıkları derinleştirme potansiyeline sahip olduğunu vurguladı.
Yapay Zekaya Doğru Soruları Sormak: "Benim Yerime Düşünme, İtiraz Et!"
Çözümün yapay zekadan uzak durmak veya teknolojiyi reddetmek olmadığını dile getiren Prof. Dr. Ebulfez Süleymanlı, temel meselenin yapay zekayı zihnin yerine değil, zihnin ortağı haline getirmek olduğunu söyledi.
Süleymanlı, kullanıcıların yapay zekaya yönelttiği soru kalıplarını değiştirmesi gerektiğine dikkat çekerek şu önerilerde bulundu:
| Yanlış / Bağımlı Komut Yapısı |
Doğru / Bilişsel Geliştirici Komut Yapısı |
| "Benim yerime düşün" |
"Benim düşünceme itiraz et" |
| "Bana doğru cevabı ver" |
"Başka hangi bakış açıları mümkün?" |
| "Benim için karar ver" |
"Burada neyi gözden kaçırıyorum?" |
Teknolojik Yatırımlara Güçlü Bir Düşünce Kültürü Eşlik Etmeli
Türkiye ve Türk dünyası açısından konunun sadece yazılım ve altyapı yatırımları yapmaktan ibaret olmadığını belirten Süleymanlı, teknolojik hamlelerle eş zamanlı olarak okuma, eleştirel düşünme ve araştırma kültürünün de inşa edilmesi gerektiğini savundu.
Prof. Dr. Ebulfez Süleymanlı, geleceğe dair asıl soruyu şu sözlerle özetledi:
“Geleceğin temel sorusu makinelerin ne kadar akıllı olacağı değildir. Asıl soru şudur: Yapay zeka bizim yerimize düşündükçe, biz kendimiz düşünmeye devam edecek miyiz?”
YAPAY ZEKA ÇAĞINDA BİLİŞSEL ÖZERKLİK REHBERİ
| Boyut |
Mevcut Riskler |
Koruyucu ve Geliştirici Yaklaşımlar |
| Bilişsel Süreçler |
Hazır bilgiye alışma, zihinsel çabadan kaçınma, bilişsel bağımlılık |
Yapay zekayı nihai karar verici değil, bir tartışma ve sorgulama ortağı yapmak |
| Eğitim ve Öğrenme |
Ödevleri ve özetleri düşünmeden yapay zekaya yaptırma, yüzeysel bilgi |
Sürece odaklanma; arama, yanılma, şüphe etme ve karşılaştırma alışkanlığını koruma |
| Kullanıcı Yaklaşımı |
Doğrudan yanıt ve hazır karar talep eden pasif soru modelleri |
Eleştirel düşünmeyi tetikleyen, zıt görüşleri ve kör noktaları soran aktif istemler |
| Toplumsal Gelecek |
Teknolojik gelişime eşlik etmeyen zayıf düşünsel altyapı |
Teknoloji yatırımları ile okuma ve eleştirel düşünme kültürünü eş zamanlı büyütmek |
|
